ڕێبەری باڵای ئێران، نەگۆڕ لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا

نووسینی: نیل ماکفارکوهار

سەرچاوە: نیویۆرک تایمز

وەرگێڕانی وێستگە نیوز


لە کاتی شەڕی ١٢ ڕۆژەی نێوان ئیسرائیل و وڵاتە یەکگرتووەکان لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا، باس لەوە دەکرێت کە ڕێبەری باڵای ئێران پەنای بردووە بۆ پەناگەیەک لە ژێر کۆمەڵە باڵەخانە بەرفراوانەکەی لە ناوەڕاستی تاران، خۆی لە دەرکەوتنی گشتی و هەموو پەیوەندییەکی ئەلیکترۆنی بەدوور گرتووە.

ئەو عەقڵییەتی پەناگەیە لای زۆرێک لە شرۆڤەکارانی ئێران وەک هێمایەکی مەجازی بۆ حوکمڕانی ٣٧ ساڵەی ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی تەمەن ٨٦ ساڵ بەسەر کۆماری ئیسلامیدا وێنا دەکرێت. ئەو سیستمێکی دیکتاتۆری و چەقبەستووی دروست کردووە کە بەرگری لە گۆڕانکاری دەکات. دوو کۆڵەکەی سەرەکی ئەو سیستمە بریتین لە خولیا ئایدیۆلۆژییەکانی، واتە ڕەتکردنەوەی هەر گۆڕانکارییەکی سیاسی یان کۆمەڵایەتی کە ڕەنگە دەسەڵاتی ڕژێمەکە لاواز بکات، لەگەڵ دوژمنایەتییەکی سەخت بەرامبەر بە وڵاتە یەکگرتووەکان.

سەنام وەکیل، بەڕێوەبەری بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە چاتام هاوس (دامەزراوەیەکی لێکۆڵینەوەی کاروباری نێودەوڵەتییە لە لەندەن) دەڵێت: "ئەو کەسێکی ڕێگرە، من نایبینم لە کۆتایی تەمەنیشیدا سازش لەسەر ئایدیۆلۆژیا و میراتی خۆی بکات. هەرچییەک پێویست بێت بۆ مانەوە لە دەسەڵات تا کۆتا ئێرانییەک مابێتەوە، ئەو زۆر سوورە لەسەر هێشتنەوەی ئەم سیستمە بە ساغی، و وەک ململانێیەکی بوون و ئایدیۆلۆژی دەیبینێت."


بۆ زیاتر لە ٢٥ ساڵ، هەر خولێکی نوێی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان، کە لەم دواییانەدا بە بەردەوامی زیاتر سەرهەڵدەدەن، بە سەرکوتکردنی دڕندانەتر وەڵام دراوەتەوە. هەزاران خۆپیشاندەر لە شەقامەکاندا تەقەیان لێکراوە و کوژراون یان زیندانی کراون و هەندێکجاریش لەسێدارە دراون. دوایین کوشتنەکان، لەگەڵ دەستپێکردنی پێشبینیکراوی لەسێدارەدانی خۆپیشاندەران دوای دادگاییکردنی خێرا، وای لە سەرۆک ترەمپ کرد هەڕەشەی دەستێوەردانی سەربازی ئەمریکا بکات.

هەرچەندە ناڕەزایەتییەکان و بەو هۆیەشەوە خوێنڕشتنەکان لە ڕۆژانی دواییدا کەم بوونەتەوە، بەڵام هەڕەشەکەی ئەمریکا دووڕیانێکی بۆ ئایەتوڵڵا خامنەیی و جێبەجێکارانی دروست کردووە، وەک شرۆڤەکاران دەڵێن. زیادکردنی سەرکوتکردن ڕەنگە ببێتە هۆی هێرشێکی ئەمریکا، بەڵام ڕێگەدان بە گەشەکردنی ناڕەزایەتییەکان دەتوانێت ئاڵانگارییەکی ڕاستەقینە بێت.

لە هەردوو بارەکەدا، ئەگەری زۆرە دۆخەکە ئەو مەودا گەورەیەی نێوان حکومەت و گەلی ئێران فراوانتر بکات.


دوژمن، دوژمن لە هەموو شوێنێک

کەم کەس چاوەڕێی ئەوەیان دەکرد ئایەتوڵڵا خامنەیی بۆ ماوەیەکی زۆر دانبەخۆیدا بگرێت.خانم وەکیل وتی: "ئەو سازشکردن وەک ڕێگەیەک بۆ لاوازبوونی زیاتر و هەڵوەشانەوەی کۆماری ئیسلامی دەبینێت. بێگومان، تەنزەکە لەوەدایە کە نەتوانینی ئەو بۆ سازشکردن هەروەها دەبێتە هۆی لاوازبوون و هەڵوەشانەوەی کۆماری ئیسلامی."

بەڵگەی هەمیشەیی ئایەتوڵڵا خامنەیی لە مێژە ئەوە بووە کە کێشەکانی ئێران، و بێگومان هەر ناسەقامگیرییەک، لەلایەن دوژمنانی ناوخۆ، یان بەتایبەتی دەرەوە دروست دەکرێن، کە مەبەستیان لەناوبردنی وڵاتەکەیە.

ئەو لە لێدوانێکی گشتیدا لە هەفتەی یەکەمی ئاڵۆزییەکانی ئێستادا وتی: "دەبێت پیلانەکانی دوژمن بناسرێنەوە. دوژمن پشوو نادات."


لە نێوان پرسەکانی دیکەدا، ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی لە نرخی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی کە یارمەتیدەر بوون لە هاندانی خۆپیشاندانەکان، وەک "کاری دوژمن" وەسفی کرد. هەندێکجار دەڵێت دوژمن "ئیستکباری جیهانییە"، کە نازناوێکی دڵخوازی ئەوە بۆ وڵاتە یەکگرتووەکان، یان ئیسرائیل، کە بە "گرێیەکی شێرپەنجەیی دەبێت لاببرێت" ناوی بردووە.

پێشینەکەی خامنەیی، ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی، وەک سیمبولی شۆڕشی ١٩٧٩ دەمێنێتەوە کە شای ڕووخاند و کۆماری ئیسلامی هێنایە کایەوە.

ئەو بێبەریبوونی هەمیشەیی ڕژێمەکەی دامەزراند، و تیرۆری دژی هەر ڕکابەرێک هان دا، سەرەتا بە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی بەرپرسانی سەردەمی شا و پاشان بە ڕووبەڕووبوونەوەی هاوپەیمانە چەپەکانی. ئایەتوڵڵا خومەینی ناڕەزایەتییەکانی دژی دەسەڵاتی خۆی وەک جەنگ دژی خودا وەسف کرد و نەیارەکانی وەک "ئاژەڵی کێوی" مەحکوم کرد کە شایستەی تەقەلێکردن بوون.

پاسەوانی شۆڕش

کاتێک ئایەتوڵڵا خومەینی لە ساڵی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کرد، خامنەیی کە قوتابییەکی ئەو بوو، لە ساڵی ١٩٨١ەوە سەرۆک کۆماری ئێران بوو، وەک کاندیدی کۆدەنگی بۆ ڕێبەری باڵا دەرکەوت. ئەو لە سەردەمی شادا شەش جار زیندانی کرابوو و دوای هەوڵێکی تیرۆرکردنی سەرنەکەوتوو، توانای بەکارهێنانی قۆڵی ڕاستی لەدەست دابوو.

وەک پیاوێکی ئایینی پلە مامناوەند، خامنەیی خاوەنی ئەو بڕوانامە ئایینییە بەرزانە نەبوو کە بۆ ڕۆڵە نوێیەکەی پێویست بوون. بۆیە پیاوانی ئایینی بە خێرایی نازناوی ئایەتوڵڵایان پێبەخشی، لە ساڵی ١٩٩٤دا بەرزیان کردەوە بۆ پلەی "مەرجەع"، یان سەرچاوەی چاو لێکردن بۆ هەموو موسڵمانان. هەروەها نازناوی "وەلی فەقیە"ی هەڵگرتووە، کە بە واتای باڵاترین پاسەوانی ئایینی موسڵمانانی شیعە دێت. ئەو چەندین دەیەیە، وڵاتی بەجێنەهێشتووە.

ئایەتوڵڵا خامنەیی ئاگاداری پێگەی ئایینی نزمتر بوو. لە سەرەتای دەسەڵاتیدا وتی: "من تاکێکم کە زۆر هەڵە و کەموکوڕیم هەیە. من بەڕاستی قوتابییەکی بچووکی ئایینیم. بەڵام بەرپرسیارێتییەک خراوەتە سەر شانم، و هەموو تواناکانم و هەموو باوەڕم بە خوای گەورە بەکاردەهێنم بۆ ئەوەی بتوانم ئەم بەرپرسیارێتییە قورسە هەڵبگرم."

ئەو دەستی کرد بە کۆکردنەوەی دەسەڵاتێکی بەرفراوان لە دەستی خۆیدا، و قسەی کۆتایی لە هەموو کاروباری دەوڵەتدا بۆ ئەو بوو، بۆ پاراستنی شۆڕش و دیدگای ئایەتوڵڵا خومەینی.

ئایەتوڵڵا خامنەیی کۆنترۆڵی دەسەڵاتی دادوەری دەکات و سەرۆکی تەلەفزیۆنی دەوڵەت دادەنێت، هەروەها ئەو پیاوانەی لە ئەنجومەنی پاسەواندان کە کاندیدانی هەڵبژاردن دەپشکنن. ئەو وەزیرەکانی بەڕێوەبردنی بەشە سەرەکییەکانی ئاسایشی نیشتمانی دیاری دەکات، لەوانە ناوخۆ، بەرگری، هەواڵگری و کاروباری دەرەوە.

ئەو پەرەی بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران داوە لە کاتێکدا ڕەتیدەکاتەوە تاران بەدوای چەکدا بگەڕێت، سیستمی هاوپەیمانە ناوچەییەکانی بونیاد ناوە کە لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا بەهۆی ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە سوریا و لەناوچوونی حزبوڵڵا لە لوبنان داڕما.

تەنها ئایەتوڵڵا خامنەیی فەرماندەکانی سوپای پاسداران و بەسیج دیاری دەکات، کە هێزە چەکدارە بەهێزەکانن و وەک جۆرە میلیشیایەکی جیاواز بۆ پاراستنی شۆڕش دامەزراون.

هەروەها ئەو هێزانەی فراوانتر کردووە لە کاتێکدا بازنەیەکی ناوخۆیی لەو پیاوانە دروست کردووە کە پاشخانیان هاوشێوەی خۆی بووە، وەک پیاوانی ئایینی نزمتر و فەرماندە سەربازییەکان.


هەرچەندە سیستمەکە ناڕوونە و شیکردنەوەی قورسە، بەڵام کاربەدەستەکانی بە دڵسۆزی ماونەتەوە. ئەوان بە ئاشکرا لێی جیا نەبوونەتەوە سەرەڕای زۆرێک لە شکستە ئابووری و سەربازییەکانی حکومەت.

بەرگری، سەرکوت، دووبارەبوونەوە

ئەو هاوپشتییە بەو مانایەیە کە ئاڵۆزییە دووبارەبووەکان نەیانتوانیوە هیچ درزێکی بەرچاو لە ڕژێمەکەدا دروست بکەن.

ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییە گرنگەکان لە ساڵی ١٩٩٩ بەهۆی داخستنی ڕۆژنامەیەکی چاکسازیخواز سەری هەڵدا، لە ساڵی ٢٠٠٩ بەهۆی هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان کە بە شێوەیەکی بەرفراوان پێیان وابوو ساختەکاری تێدا کراوە، لە کۆتاییەکانی ٢٠١٠ەکاندا بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا سەرەکییەکان لەوانە سووتەمەنی، و لە ساڵی ٢٠٢٢ بەهۆی گیانلەدەستدانی ژنێک کە لە دەستبەسەریدا کوژرا دوای ئەوەی تۆمەتبار کرا بەوەی حیجابی گونجاوی بۆ داپۆشینی قژی نەپۆشیوە.

هەر هەڵچوونێک بانگەوازەکانی بۆ گۆڕانکاری و تەنانەت بۆ ڕووخانی ئایەتوڵڵا خامنەیی زیاتر دەکرد. دوایین خول، بە ناوی "ژن، ژیان، ئازادی"، هەروەها بووە هۆی ئەوەی ژنانێکی زیاتر ئاڵانگاری جێبەجێکردنی زۆرجار توندی یاسای حیجابی زۆرەملێ بکەن.

توندوتیژی دژی خۆپیشاندەران هەروەها هەر جارێک زیاتر دەبوو.

ناڕەزایەتییەکان ڕژێمەکەیان لاواز کردووە، بەڵام نەک بە کوشندەیی، حکومەتیش هێشتا نەیتوانیوە چارەسەری کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان بکات کە ڕەگی ناڕەزایەتی گشتی پێکدەهێنن.

شرۆڤەکاران ئاماژەیان بەوە کردووە کە کۆمەڵگەی هاوچەرخی ئێران گەشەی کردووە بۆ ئەوەی زیاتر شارنشین بێت و پەیوەندی بە جیهانی دەرەوە هەبێت، لەگەڵ ژنانی خوێندەوارتر. بەڵام ئایەتوڵڵا خامنەیی لەگەڵیدا نەگۆڕاوە.

سزا ئابوورییە بەرفراوانەکان کە بە توندی فرۆشتنی نەوتی ئێرانیان سنووردار کردووە، خەرجییەکانی حکومەتیان زۆر کەم کردووەتەوە، لە کاتێکدا هەڵاوسانی بێ وێنە خەڵکی هەژارتر و نەیارتر کردووە.

شرۆڤەکاران دەڵێن نزیکەی ٢٠ لەسەدی دەنگدەرانی ٦١ ملیۆن کەسی بە لایەنگری سەختی ڕژێمەکە دەمێننەوە. بەڵام ئەوان مەزەندە دەکەن کە زۆربەی ئێرانییەکان ڕێبەری باڵا وەک دیکتاتۆرێکی گەندەڵ و بکوژ دەبینن کە دوژمنایەتییەکەی بەرامبەر بە ڕۆژئاوا وڵاتەکەی مایەپووچ و گۆشەگیر کردووە.

واشنتۆن لە مێژە ڕەخنە لە تۆماری مافی مرۆڤی ئێران دەگرێت و ڕژێمەکەی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر گەلەکەی، ناوچەکە و جیهان وێنا کردووە. ئایەتوڵڵا خامنەیی ئیڕان، هەمیشە وەڵامی تۆمەتەکانی داوەتەوە بەوەی کە ڕەگیان لە دوژمنایەتی تاران دایە بەرامبەر بە ڕەتکردنەوەی هەژموونی ئەوەی کە ئەو بە "شەیتانی گەورە" ناوی دەبات.

لە ڕێگەی هەموو ئەمانەوە، ئەو زیاتر گومانی لە دوژمنانی ڕاستەقینە و خەیاڵی پەیدا کردووە، وەک شرۆڤەکاران دەڵێن، بە قووڵی بە گومان دەمێنێتەوە لەو هەڕەشانەی کە بەهۆی ناڕەزایەتی ناوخۆیی، چاکسازی و کاریگەری بیانی دروست دەبن.

هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا بووە هۆی کوژرانی دەیان فەرماندەی سەربازی بژاردە و زانای باڵا، لە کاتێکدا دامەزراوە ئەتۆمییەکانی وڵاتەکەشی لاواز کرد. هێرشە تۆڵەسەندنەوەکانی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل بووە هۆی کوژرانی ٣٢ کەس و برینداربوونی سەدان کەس، لە کاتێکدا زیانێکی پێکهاتەیی تا ڕادەیەک کەمی لێکەوتەوە.

ئایەتوڵڵا خامنەیی ئەنجامەکە وەک سەرکەوتن وێنا دەکات، بەتایبەتی لەبەر ئەوەی ڕژێمەکە بەردەوام بوو.ئەو لە وتارێکدا لە مانگی کانوونی یەکەمدا ڕێک پێش دوایین خۆپیشاندانەکان وتی: "سەلمێنراوە کە نەتەوەی ئێران، بە پشتبەستن بە تواناکانی خۆی و لە ژێر سێبەری باوەڕ و کردەوەی چاکدا، دەتوانێت بە توندی لە بەرامبەر هێزە ئیستکبارییە گەندەڵ و ستەمکارەکاندا بوەستێت و بانگەوازی بەها ئیسلامییەکان بە دەنگێکی بەرزتر لە جاران بگەیەنێت."

PM:01:35:18/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 628 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی