خوێندنەوەیەك بۆ ستراتیجی نەتەوەیی ئەمەریكا، كاتێك ستراتیجی دەوڵەت شوناسی مافیاگەری وەردەگرێت
کاوە محمود
بەشی یەكەم
یەك/ پێشەكی
ستراتیجی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا، كە وەك بەڵگەنامەیكی فەرمی لە نۆڤەمبەر 2025 بڵاوكرایەوەو، پێشەكیەكەی لەلایەن دۆناڵد ترامپەوە نووسراوەتەوە، گوتارێكی سیاسیو ئاراستەیكی ڕوونی دیدی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكاو ئیدارەی ترامپە، سەبارەت بەوەی ئەمەریكا لە نێو جیهانو لە هەمان كاتدا لەلایەن جیهانەوە چی دەوێتو، بە مانایەكی دیكە ئەمەریكا بۆ بەردەوامبوونی دەسەڵاتو هەژموونی لە سەرجەم جیهاندا، چۆن لەگەڵ جیهانی ئەمڕۆ مامەڵە دەكات؟
ئەم پرسیارە، كە كرۆكی ئەو بەڵگەنامەیەیە هەر لە سەرەتاوە وا خراوەتوە ڕوو، كە ئەو ستراتیجە پشت بە ئایدیۆلۆژییەكی سیاسی نەریتی نابەستێتو، پشت بە خزمەتكردنی بەرژەوەندی ئەمەریكا دەبەستێتو، تەنیا لە دەستەواژەی: "ئەمەریكا بە پلەی یەكەم" كۆدەبێتەوە.
هەرچەندە ئەم بەڵگەنامەیە لە نۆڤەمبەری 2025 بە فەرمی بڵاوكرایەوە، بەڵام دوناڵد ترامپ كە پێشەكی بۆ ئەم بەڵگەنامەیە نووسیوە لە سەرەتاوە ئاماژە بە سەرجەم هەنگاوەكانی خۆی دەكات لە سەرەتای وەرگرتنی دەسەڵاتەوە، بەتایبەتی هەنگاوەكانی سەبارەت بە بابەتی "جەندەری بایۆلۆجی" لە ڕیزی هێزە چەكدارەكانو بەهێزكردنی سوپاو گەیاندنی بودجەی سەربازی بە زیاتر لە تریلیۆنێك دوڵارو، سەپاندنی زیادكردنی بودجەی سەربازی دەوڵەتانی ناتۆ لە 2% بۆ 5% لە كۆی بودجەی ئەو وڵاتانەو، زیادكردنی بەرهەمهێنانی وزەو، سەپاندنی گومرگی زیاد بەسەر هاوردەی وڵاتانو، كاركردن بۆ گەڕانەوەی وەبەرهێنانی پیشەسازی بۆ نێو ئەمەریكا.
لە هەمان كاتدا دوناڵد ترامپ ئاماژە بۆ سەركەوتنەكانی دەكات بۆ كۆتایهاتنی هەشت شەڕ، گوایە بە ناوەندگیری ئەوەوە كۆتاییهاتووە، لەوانە سربیاو كۆسۆڤۆو، گۆنگوو ڕواندا وهیندیستانو پاكستان، لە كاتێكدا چاوگو هۆكارەكانی ئەو ناكۆكییانە كۆتایی نەهاتووە.
دوو/ پرنسیپە سەرەكییەكانی ستراتیجی ئاسایشی نەتەوەیی كە لە بەڵگەنامەكەدا هاتووە
بۆ ئەم مەبەستەی كە لە سەرەوە ئاماژەمان پێكرد، پرنسیپە سەرەكییەكانی سیاسەتی دەرەكیو بەرگریو ئیستخباراتی ئەم ستراتیجە پشت بەم خاڵًە سەرەكییانە دەبەستێت، وەك بنەمای ڕەوادانو پاساوهێنانەوە بۆ سەپاندنی هەژموونی تاكە جەمسەر بەكارهاتووە:
1ـ داڕشتنەوەی چەمكی بەرژەوەندی نیشتمانی ئەمەریكا بە ئاراستە كۆتایهاتن بە پەرشوبڵاویو فراوانی چوارچێوەو مەودای ئەم چەمكە، كە پێشتر چەندین بابەتی لە خۆگرتربوو، بێ ئەوەی جەختو فۆكس لەسەر بابەتی سەرەكیو دیاریكراو بكاتەوە.
لەمەشدا كاتێك باس لە ریزبەندی ناوچە جیاوازەكان لە جیهاندا دەكرێ، كە لە بەشی دووەمدا ئاماژەی پێدەكەم، ئەم بەڵگەنامەیە جیاكاری نێوان ناوچەی گرنگو داخراو لەگەڵ ناوچەی پلە دوو دەكات، بەڵام ئەوەی هاوبەشە لە بواری مامەڵەكردنو بە شێوەیەكی كردەیی دەبینرێت، پاراستنی بەرژەوەندییە زیندووكانە، بەڵام بە میكانیزمی جیاواز.
2ـ دابینكردنی ئاشتی لە ڕێگای بەكارهێنانی هێزو دەستێوەردانی سەربازی لە كاتی پێویستدا.
ئەو ئاراستەیەش لە سەرجەم دەستێوەردانە سەربازییەكانی ئەمەریكاو بەردەوامبوونی بە بەكارهێنانی هێز لە چاوگەكانی بارگرژی لە جیهانداو، نواندنی ڕۆڵی پۆلیسی نێودەوڵەتی بۆ سەپاندنی بژاردەی بەرژەوەندییەكانی خۆی ڕەنگیداوەتەوە. هەڵبەتەش كاتی پێویستی دەستێوەردانەكانیش بە بۆچوونی ئەمەریكا، ئەو كاتانە بووە، كە بەرژەوەندییە زیندووكانی ئەمەریكاو سیاسەتە هەژموونگەرییەكی كەوتۆتە مەترسییەوە.
3ـ پەیڕەوكردنی واقیعبینییەكی نەرمو، ئەنجامدانی پەیوەندییەكی باشی بازرگانی ئاشتییانە لەگەڵ دەوڵەتانی جیهان، دوور لە بیركردنەوەی سەپاندنی دیموكراسی، یان گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی بەسەریاندا، چونكە نەریت و مێژوویان جیاوازەو، ئەم بابەتەش ـ وەك لە بەڵگەنامەكەدا هاتووە ـ بە دوو ڕووی دانانرێ.
هەڵبەتە ئەم خاڵەش پاساوهێنانەوەیە بۆ سیاسەتی ئەمەریكا لە ئەفغانستانو گەڕانەوی تاڵیبان بۆ حوكمرانیو، داننان بە جولانی بە سەرۆكی سوریا لە كاتێكدا پێشتر لە لیستی تیرۆر بوو.
4ـ مامەڵەكردن لە چوارچێوەی دەوڵەتی نەتەوە، بەو مانایەی هەر دەوڵەتێكیش بەرژەوەندی خۆی بە پلەی یەكەم دێت. بەم پێیە ئەمەریكا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆی شەرم لەكەس ناكاتو، ناكرێ سەنسۆرو كۆنترۆڵ لەسەر گوتارو ئاراستەی سیاسی ئەمەریكا لە لایەن ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانەوە هەبێت.
هەڵبەتە پێشتر ئەم بابەتەش لە هەنگاوەكانی ئەمەریكا بۆ دەرچوون لە ڕێكەوتننامەی پاریس سەبارەت بە كەشوهەواو، لە ئەنجوومەنی مافی مرۆڤ سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانو، دەرچوون لە یۆنسكۆ بەرجەستەبوو.
5ـ هاوسەنگی هێزەكانو ئاماژەكردن بە دادپەروەری بە عەقلیەتی پاراستنی سەروەریو هەژموونی ئەمەریكا بە جۆرێك هاوسەنگی بازرگانی لە بەرژەوەندی ئەمەریكا بێت.
سێ/ ئاراستەكان سەرەكییەكان بۆ ئەنجامدانی ئەو پرنسیپانە:
1ـ قایلنەبوون بە وەرگرتنی قورساییو لە ئەستۆگرتنی بەرپرسیاری بەرامبەر ئاستەنگەكان لەبەردەم سیستمی جیهان بۆ ئەم بابەتەش جەخت لەسەر كۆتایهاتن بە سەردەمی كۆچەبەری لەم بەڵگەنامەیدا دەكرێتەوە.
2ـ جێگیربوونەوە لە ڕێگای ڕێكەوتننامەكانی ئاشتییەوە، تەنانەت لەو وڵاتانەی ئەگەر لە پەراوێزی بەرژەوەندییە سەرەكییەكانی ئەمەریكا بێتو، بەم پێیە كاربكرێت بۆ هێنانەدی سەقامگیرییەك لە بازنەی دابینكردنی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا.
هەڵبەتە ئاراستەی ترامپ بۆ سەپاندنی ڕێكەوتننامەكانی ئەبراهام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستو ئاسایكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئیسرائیلو وڵاتانی عەرەبی، لەوانە وڵاتانی كەنداو بەشێكە لەو سیاسەتە.
3ـ پاراستنی ئاسایشی ئابووری ئەمەریكاو، هاوسەنگی لە پەیوەندییە بازرگانییەكانو، نزمكردنەوەی كورتهێنانی داراییو، گەیشتن بە كەرەستەی خاوو دابینكردنی پێداویستییەكانی بازارو، كاركردن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی بواری زیرەكی دەستكرد.
4ـ گەڕانەوەی پیشەسازی بۆ نێوخاكی ئەمەریكاو، ئەم بۆچوونەش لە بورای سیاسەتی پارێزگاریخوازیو، ڕووبەرووبوونەوەی ڕێكەوتننامەی بازرگانی جیهانیو زیادكردنی گومرگ ڕەنگیدایەوە.
5ـ زیندووكردنەوەو گەشەپێدانی بنكەكانی پیشەسازی سەربازیو، ئەمەش بنەمایە بۆ جێبەجێكردنی بۆچوونی ترامپ سەبارەت بە سەپاندنی ئاشتی لە ڕێكای كاراكردنی تواناكان لە بەكارهێنانی هێزدا.
6ـ وەرگرتنەوەی هەژموونی ئەمەریكا لە بواری دەستەبەركردنو دەستبەسەرگرتنی جۆرەكانی وزەو سەرچاوەكانیو، ئەمەش وا پێویست دەكا هەروەكو لە ستراتیجییەكە هاتووە ئەمەریكا بە مەسەلەی گۆڕانكاری كەشوهەواو نەهێشتنی دەردانی گازی ژەهراوی قایلنەبێت.
7ـ پاراستنی سەروەریو هەژموونی سەرمایەی دارایی ئەمەریكاو كاركردن بۆ پەرەپێدانیو، ئەمەش لە لایەكەوە ڕەنگدانەوەی ڕۆڵی سەرمایەداریی داراییە لە گەشەی سەرمایەداریی لە سەردەمی گڵۆپاڵیزمدا، بەڵام لە لایەكی دیكەوە ناكۆكە لەگەل سیاسەتی پارێزگاریخوازی، كە لە بابەتی گومرگ سەپاندن ڕەنگی دایەوە.
AM:10:31:06/01/2026
ئهم بابهته 740
جار خوێنراوهتهوه
هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی